Musea zeggen graag dat ze volop verhalen te vertellen hebben. Maken ze dat ook waar? Ik hield een rondtocht langs enkele musea en zocht naar het museum met de beste verhalende aanpak.

Op mijn rondtochten ben ik eigenlijk altijd op verhalensafari: op zoek naar verhalen en de manieren waarop deze verhalen ingezet worden.

Als museumliefhebber ben ik daarbij nieuwsgierig hoe musea dat aanpakken. Veel musea zeggen immers dat ze veel verhalen te vertellen hebben.

Hoe meer begrip, hoe meer waardering

Allereerst de musea die kunstwerken tentoonstellen.

De vorm, de kleuren of de hele ervaring van een kunstwerk zijn soms zo mooi dat je er ogenblikkelijk verliefd op wordt. Maar veel kunstwerken zijn gecompliceerder en zijn niet direct te duiden. Ze worden pas interessanter als je meer weet over de beweegredenen van de kunstenaar.

Hoe meer ik ervan begrijp, hoe groter mijn waardering. En ik ben niet de enige.

De laatste jaren zie ik hoe musea steeds meer aandacht besteden aan die verhalen.

De kale bordjes met de naam van de kunstenaar, de titel en het materiaalgebruik maken plaats voor verhalen over het kunstwerk. Steeds vaker kun je ook een audiotour doen om de verhalen achter de kunstwerken te horen. Stoffige vitrines maken plaats voor uitgekiende voorwerpen, die symbool staan voor het grotere verhaal.

Maar ik was op zoek naar méér: geen uitstalling, maar echt een verhalende aanpak.

En dat miste ik.


Nu zijn er nogal wat opvattingen wat een verhaal wel of niet is. Ik ga zelf ervan uit dat een verhaal uit de volgende elementen bestaat: een hoofdpersoon met wie je kunt meeleven, een gebeurtenis, een conflict, bijbehorende emoties en een wending.

Een uitgewerkte verhaalstructuur met een spanningsboog en een wending is misschien teveel gevraagd voor een museum. Maar een plot met een begin, middenstuk en slot lijken me goed haalbaar.

Om dit alles concreet en invoelbaar te maken vind ik bij musea bovendien een zintuiglijke beleving van groot belang: er moet niet alleen iets te zien zijn, maar bij voorkeur ook iets te voelen, horen, proeven of te ruiken.

Glasbrokjes van een autoruit

Om te onderzoeken wat musea met verhalen doen bezocht ik onder meer het Gemeentemuseum in Den Haag, waar nu de expositie Fotoverhalen te zien is.

Beet, zou je zeggen.

Maar van een groter verhaal is geen sprake. De expositie toont alleen een collectie foto’s die ieder op hun eigen manier een bepaald verhaal vertellen.

Het Textielmuseum in Tilburg dan. De entourage van een voormalige textielfabriek is geweldig en brengt zeker een deel van dit verhaal tot leven. In één van de voormalige fabriekshallen is het productieproces van wollen dekens te volgen. Sfeervol, informatief en alle stappen van het productieproces trouw volgend.

Maar helaas: ook hier geen verhaal waar je als bezoeker inrolt en dat je meesleept.

In hetzelfde museum is ook de expositie over Body Jewels te zien. Intrigerende sieraden met textiel, waar vaak prachtige verhalen achter schuilen. Zoals deze glasketting van Miriam Verbeek uit de serie rouwsieraden. De glazen bolletjes zijn afkomstig van een gesprongen autoruit.

Een fascinerend idee, dat mij nieuwsgierig maakt naar meer.

Ook bij deze expositie vertellen de makers dus wel verhalen over afzonderlijke voorwerpen (al had ik over die glasketting nog veel meer willen weten). Maar ook hier mis ik een bredere verhalende aanpak, met emoties en een zintuiglijke ervaring.

Museumruimten zijn zelf het verhaal

Het lijkt erop dat musea over erfgoed of historische gebeurtenissen beter uit de voeten kunnen met een verhalende insteek. Ik was in ieder geval aangenaam verrast in het Watersnoodmuseum in Ouwerkerk (nabij Zierikzee) over de Zeeuwse watersnoodramp.

Het museum is ingericht in de vier caissons die in november 1953 zijn gebruikt om het gat in de dijk bij Ouwerkerk te dichten. Ook hier is het museum zelf al het verhaal.

Je ziet het direct aan de missie van het museum met de drieslag herinneren, leren, vooruitkijken. Verleden, heden en toekomst zijn aan elkaar verbonden, wat direct een verhaallijn oplevert.

Van wanhoop naar daadkracht

Iedere caisson heeft een eigen thema. Allereerst krijg je feiten over de ramp voorgeschoteld. De tweede ruimte is gewijd aan de emoties en de mensen. De volgende caissons zijn ingericht rondom de wederopbouw en de gevaren en uitdagingen voor de toekomst.

Ook binnen deze thema’s is er een verhaallijn. Zo krijg je in de caisson over de emoties een beeld van enorme impact die de ramp had op hen die de stormvloed overleefden.

Maar al vlug is er een omslag: de wanhoop slaat om in daadkracht. Duizenden vrijwilligers komen in het rampgebied om te helpen met het dijkherstel en het opruimen van de chaos die de golven hebben aangericht.

Vier personages vertellen hun eigen verhaal

Het beste en meest indrukwekkende voorbeeld van een verhalende aanpak vond ik deze zomer niet in Nederland, maar in de Ardennen: het Bastogne War Museum. Niet helemaal een eerlijke vergelijking wellicht, want dit museum is gloednieuw: het museum ging in maart 2014 na een jarenlange verbouwing weer open.

De expositiemakers stellen je meteen voor aan vier personages, die het verhaal van de Tweede Wereldoorlog vertellen.

Emile Mostade (een leerling van 13 jaar), Mathilde Devillers (een jonge schoolmeesteres uit Bastogne), Robert Keane (een Amerikaanse korporaal van de 101e Airborne Forces) en Hans Wegmüller (Duits luitenant) leggen de bezoeker uit hoe zij de oorlogsjaren beleefd hebben.

Allemaal vanuit hun eigen standpunt, want ze hebben allemaal hun eigen kijk op de gebeurtenissen.

Stap voor stap spitsen deze verhalen zich toe op het Ardennenoffensief en de dramatische gebeurtenissen in Bastogne. Als bezoeker voel je hoe de spanning zich opbouwt.

Op een vernuftige manier komen de vier verhalenlijnen samen als de personages in een schuilkelder belanden onder een nagebouwd café in Bastogne. In dit levensechte decor, compleet met caféstoeltjes voor de toeschouwer, voelde ik me echt ondergedompeld in de geschiedenis.

Goedgekozen symbool, doeltreffende muziek

Vooral het verhaal van Emile komt binnen. Als zoon van de fietsenmaker speelt de fiets een belangrijke rol in zijn verhaal, waarbij de link gelegd wordt met de wielerklassieker Luik-Bastenaken-Luik. Een voortreffelijk symbool.

Het meeslepende deuntje op zijn accordeon doet de rest: ik kreeg er de tranen van in mijn ogen.

Zo moet het dus: je bezoeker beroeren en aan het denken zetten. In Bastogne is dit razend knap gedaan met diverse verhaallijnen, zintuiglijke belevenissen (geluid, maar ook temperatuurwisselingen!) en personages met wie je je kunt identificeren.

Ik dacht het verhaal van de Tweede Wereldoorlog wel te kennen. Maar dat was vóórdat ik dit museum bezocht.

 

Voor dit mini-onderzoek bezocht ik het Gemeentemuseum en het Fotomuseum Den Haag, Museum Beelden aan Zee in Scheveningen, Mauritshuis Den Haag, Moti (Museum of the moving Image) in Breda, het Textielmuseum en museum De Pont in Tilburg, museum Boymans van Beuningen in Rotterdam, de Hermitage in Amsterdam, cultuurhistorisch museum Sorgdrager op Ameland, het Watersnoodmuseum in Ouwerkerk en het Bastogne War Museum in Bastogne.

You may also like

16 comments

  • Jan Swagerman augustus 26, 2014  

    Vanuit vakantie in Beieren even snelle reactie. Ik train al vele jaren museumgidsen en rondleiders rond verhalen. Wil dat wel bij gelegenheid eens delen. Hoe moeilijk is het om gidsen te van de verplichte informatie af te krijgen b.v. jaartallen en hun te helpen hun eigen beleving te mogen vertellen. Dat hoeft overigens zeker niet minder verantwoord te zijn. Voorbeeld: toen ik hier pas begon. dacht ik altijd dat dit een xxx was, tot er een bezoeker was die me vertelde hoe die bezoeker zelf xxx had gedaan, had geleerd. Hij vertelde dat… Etc.
    Groetjes

  • Sigrid van Iersel augustus 27, 2014  

    Dank Jan voor je reactie! Je hebt helemaal gelijk dat gidsen en rondleiders een enorme toegevoegde waarde hebben, zeker als ze uit eigen ervaring vertellen of de verhalen van anderen voor het voetlicht brengen! In Berlijn werden we ooit rondgeleid door voormalige DDR-schuilkelders nabij het spoor door oud-spoormedewerkers. Dat was een van de meest indrukwekkende ervaringen ooit.
    Ik hoop dat jij veel gelegenheid krijgt om musea hierin te begeleiden!

  • Rob Visser augustus 27, 2014  

    Samenvattend kunnen musea een verhaal vertellen van/met:
    – de locatie (wat is er gebeurd, waarom deze plek?)
    – diverse levensechte personen met hun beleving bij het onderwerp
    – de werkstukken zelf (hoe/waarom ze gemaakt zijn)
    – gebruik van meerdere zintuigen.

    Dit sluit aan bij gedachten die ik zelf ook had, maar nooit in een blog heb verwerkt. Het is enorm jammer dat musea zoveel kansen missen om beleving te scheppen, terwijl ze vooral op hun routine lijken te vertrouwen. Het devies is dan ook: verlaat de gebaande paden en vertel (word) een verhaal.

  • Isabelle augustus 27, 2014  

    Graag raad ik je het kinderverzetsmuseum aan. Dit museum is onderdeel van het Verzetsmuseum in Amsterdam. Het kinderverzetsmuseum vertelt in woord, beeld & geluid de autobiografische verhalen van 4 kinderen ten tijden van WOII: een joods meisje, een meisje die lid is van de Jugendstorm, een jongen die de oorlog spannend vind en een jongen van een dominee die in het verzet zit.
    Zeer intrigerend en zo prachtig in beeld gebracht door het nabouwen van de huizen van de kinderen. Je komt letterlijk bij de kinderen in huis en hoort en ziet daar hun verhaal: in een keukenkastje, achter het gordijn van een zolderraampje, het verstopluik in de badkamer, aan tafel, etc.
    Het museum staat op mijn lijstje om nogmaals te bezoeken. Mijn achtjarige zoon en ik konden gewoon weg niet alles in één keer bewonderen 🙂
    Groet, Isabelle

  • Marlies augustus 27, 2014  

    Andere aanrader: Muzieum in Nijmegen, over slechtziendheid/blindheid. Korte videoverhalen, zelf spellen doen het bv een glaucoombril of blinddoek, en als hoogtepunt een uur rondleiding door een blinde gids in het pikkedonker. Heel bijzonder.

  • Joost Heinsius augustus 28, 2014  

    Grappig dat je in juist in regionale erfgoedmusea wel verhalen tegenkomt, alsof ze daar dichter bij de mensen staan. In veel ‘echte’ kunstmusea vinden ze dat verhalen afleiden van de kunst zelf en dat de kunst voor zichzelf moet spreken. Waarbij ze vergeten dat ze zelf vanuit hun eigen jarenlange ervaring en kennis context kunnen geven aan wat er te zien is. Terwijl dat voor de meeste bezoekers niet geldt. Ik blijf het doodzonde vinden dat musea niet meer moeite doen om bezoekers bij hun verhaal te betrekken en er in meevoeren.
    P.S. Museum Sorghdrager op Ameland ben ik een paar keer geweest, ik vind het doodzonde dat ze niet meer doen met hun spullen. Mijn dochter van 10 vindt het ronduit saai. Terwijl het juttersmuseum in Buren al veel spannender is gemaakt.

  • Roelie van der Weide augustus 28, 2014  

    Benieuwd wat je vindt van de bewoonde museumwoningen in Arnhem. Bewoners leven in de tijd van toen, vertellen verhalen aan bezoekers en laten de woning (die zoveel mogelijk in originele staat is) zien met de spullen van toen. Kijk op de website Museumwoningen Arnhem voor adressen en openingstijden. In ieder geval 6 en 14 september (Open Monumentendag) open. Toegang gratis. Veel plezier!

  • Milou van Oene augustus 28, 2014  

    Beste Sigrid,

    Mooi artikel! Mag ik een nieuw project van Museum De Lakenhal onder je aandacht brengen? Om de familie-app ‘Leids Laken. Hoe het laken uit Leiden verdween’ te ontwikkelen zijn we met een team, incl. acteurs, op zoek gegaan naar échte verhalen uit het verleden van de stad. Die verhalen zijn gebundeld in de vorm van een speurtocht langs sleutellocaties in de binnenstad van Leiden. De app is speciaal voor gezinnen/grootouders met (klein)kinderen.

    Neem eens een kijkje op de site en download de app, ik ben benieuwd naar wat je ervan vindt!
    App Leids Laken

    Hartelijke groet,

    Milou van Oene
    Communicatie en publiciteit
    Museum De Lakenhal
    Leiden

    • Sigrid van Iersel augustus 28, 2014  

      Hallo Milou, hartelijk dank voor deze tip. Niet lang geleden ben ik in de Lakenhal geweest, maar dit project is nieuw voor mij. Ik kom graag binnenkort kijken!

  • Bart Schoovaerts september 10, 2014  

    In Leuven hebben we een ‘digital storytelling’ project gedaan met gedetineerden uit de 2 Leuvense gevangenissen en een groep slachtoffers (slachtoffers van een misdrijf). Met als titel ‘Ravage. Mijn verhaal’. De resultaten van dit project zijn nog te (gratis) te bekijken in Museum M in Leuven tot 5 oktober. Het is een project van Vormingplus Oost-Brabant, De Rode Antraciet, CAW Oost-Brabant, de Leuvense gevangenissen en Museum M. Zie: mleuven.be.

  • Christine van Eerd september 10, 2014  

    Deze zomer was ik in het Red Star Line Museum in Antwerpen. Dat museum vertelt het verhaal van duizenden migranten die vanuit Antwerpen naar Amerika reisden. De redenen waarom ze weg wilden (meestal weg uit Oost-Europa), hoe de tocht naar Antwerpen verliep, de oversteek, de aankomst, etc.

    De verhalen van een aantal personages kwamen op verschillende plekken terug, in filmpjes, objecten, teksten en geluidsfragmenten. Daarnaast was er in elke ruimte van het gebouw een informatief bordje ‘wat was hier vroeger’: de stoomcabines om kleding te ontsmetten, de wachtkamers van de dokters, het kantoor.

    Ook op de website zijn veel verhalen te lezen en kun je je verhaal vertellen. http://www.redstarline.be/nl/verhalen

  • Sigrid van Iersel september 10, 2014  

    In de museawereld leven wel allerlei initiatieven om tot een verhalende aanpak te komen. Dat blijkt bijvoorbeeld uit dit programma uit 2013: Digitale innovatie in musea (dank aan Maurice Hengeveld, die me hierop attent maakte!).
    Om het publiek sterker bij de collectie te betrekken, probeert dit fonds te stimuleren dat musea ‘het verhaal’ als invalshoek kiezen. Dat betekent aandacht voor narrativiteit, dramaturgie en publieksparticipatie. En natuurlijk ook de inzet van innovatieve technologieën en crossmedia.
    Het begin is er dus. Maar in veel musea is er nog een lange weg te gaan. Het gaat niet alleen om bezoekers aantrekken, maar ook om bezoekers echt te verrassen, te boeien en te binden!